DramaiDramai Pro al

Ses ve diksiyon

Diksiyon tekerlemeleri ve nasıl çalışılır

Dramai · Güncelleme:

Diksiyon tekerlemeleri, dudak, dil ve çeneyi hızlı ve net hareket etmeye alıştıran kısa söz dizileridir. Doğru çalışma biçimi şudur: tekerlemeyi önce çok yavaş ve her sesi abartarak söyle, hata yapmadan söyleyebildiğinde hızlan, hata yaptığın anda bir önceki hıza dön. Günde beş dakika, haftada bir saatlik tek bir çalışmadan daha çok işe yarar.

Aşağıda seslere göre ayrılmış tekerlemeler ve bir ısınma sırası var. Tekerlemeler anonimdir; ağızdan ağıza geçtikleri için küçük farklarla söylenen biçimleri vardır.

Önce ısın: iki dakika

Tekerlemeye soğuk başlama.

  1. Çene. Çeneni avuçlarınla ovuştur. Ağzını esner gibi aç, kapat. Çene ne kadar gevşekse sesli harfler o kadar açık çıkar.
  2. Dudak. Dudaklarını öne uzat, sonra geniş bir gülümsemeyle ger: “u-i-u-i”. Dudaklarını titreterek at gibi “brrr” yap.
  3. Dil. Dilini dışarı çıkar, burnuna ve çenene doğru uzat. Ağzın içinde dişlerinin önünden daireler çiz.
  4. Nefes. Elini karnına koy, burnundan nefes al, “sss” sesiyle eşit biçimde ver.

Nasıl çalışılır?

  • Yavaş başla. İlk okumada her heceyi ayır. Hız, netliğin sonucudur; tersinden gidilmez.
  • Abart. Dudak ve çene hareketini gerektiğinden büyük yap. Sahnede ya da kamera önünde bu abartı kendiliğinden küçülür.
  • Kelime sonlarını yutma. Türkçede anlam çoğu zaman ekte, yani kelimenin sonundadır. Son heceyi sonuna kadar söyle.
  • Tek nefeste dene. Kısa tekerlemeleri tek nefeste bitirmeye çalış; omuzlarını kaldırmadan.
  • Üç hız. Yavaş, konuşma hızı, hızlı. Hızlıda takılırsan konuşma hızına dön.
  • Fısıltı turu. Bir kez de sesini kullanmadan, yalnız dudak ve dil hareketiyle söyle. Netlik kaslardan gelir, sesten değil.
  • Kendini dinle. Haftada bir kez telefonuna kaydedip dinle. Hangi sesin bulanık kaldığını kayıt söyler.

B, P, M: dudak sesleri

Bir berber bir berbere “Gel beraber bir berber dükkânı açalım” demiş.

Paşa tası ile beş has tas hoşaf.

İbiş ile Memiş mahkemeye gitmiş. Mahkemeleşmişler mi, mahkemeleşmemişler mi?

Dudakların her “b” ve “p” sesinde tam kapanıp açıldığından emin ol. “Berber” ve “beraber” kelimelerindeki “r” sesleri kaybolmasın.

S, Ş, Z: ıslıklı sesler

Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi.

Şemsi Paşa Pasajı’nda sesi büzüşesiceler.

Üç tunç tas has hoşaf.

Buradaki zorluk “s” ile “ş” arasında hızlı geçiştir. Önce yalnız “s-ş-s-ş” diye çalış, sonra tekerlemeye dön. “Sesi büzüşesiceler” kelimesini hece hece kur: bü-zü-şe-si-ce-ler.

K, G: art damak sesleri

Kırk küp, kırkının da kulpu kırık küp.

Dal sarkar kartal kalkar, kartal kalkar dal sarkar.

“Kırk” kelimesindeki “r” ve son “k” en sık yutulan seslerdir. “Kır-k” diye ayırarak başla. İkinci tekerlemede “sarkar” ile “kalkar” arasındaki “r-l” farkını duyur.

T, D, Ç, L, R: dil ucu sesleri

Al şu takatukaları takatukacıya götür. Takatukacı takatukaları takatukalamazsa, takatukaları takatukalatmadan geri getir.

Çatalca’da topal çoban çatal sapan yapar satar.

Bu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak?

Uzun tekerlemeleri parçalara böl. “Takatukalatmadan” gibi kelimeleri sondan başa doğru kur: “-madan”, “-latmadan”, “-tukalatmadan”, “takatukalatmadan”. Bu yöntem her uzun kelimede işe yarar.

Sesli harfler için

Tekerlemeler çoğunlukla sessiz harfleri çalıştırır. Sesli harfler için iki kısa alıştırma ekle:

  • “A-E-I-İ-O-Ö-U-Ü” dizisini çeneni her harfte gerçekten açarak, tek nefeste söyle.
  • Bir tekerlemeyi sessiz harfleri atıp yalnız sesli harfleriyle söyle (“şu köşe yaz köşesi” için “u-ö-e-a-ö-e-i”), sonra tamamını söyle. İkinci söyleyişte sesli harflerin açıldığını duyarsın.

Beş dakikalık günlük sıra

  1. Çene, dudak, dil ısınması: 1 dakika.
  2. Nefes, “sss” ile: 30 saniye.
  3. Sesli harf dizisi: 30 saniye.
  4. İki tekerleme, üç hızda: 2 dakika. Her hafta tekerlemeleri değiştir; bir ses seni zorluyorsa o grupta kal.
  5. Çalıştığın metinden iki cümle, aynı netlikle: 1 dakika.

Son adım önemlidir. Tekerleme bir amaç değil, ısınmadır; kazandığın netliği hemen gerçek bir cümleye taşımazsan alışkanlığa dönüşmez.

Sınav, seçme ya da gösteri günlerinde bu sırayı salona girmeden hemen önce değil, evden çıkmadan yap; kapının önünde yalnız dudak ve dil ısınmasını sessizce tekrar etmen yeter. Tekerlemeyi bir yarışa çevirme: hızlı ama bulanık söylenen tekerleme, yavaş ve net söylenenden daha az işe yarar.

Tekerleme neyi çözmez?

Tekerleme artikülasyonu, yani seslerin net çıkmasını çalıştırır. Diksiyon bundan daha geniştir: vurgu, tonlama, nefes kullanımı, bölgesel söyleyiş alışkanlıkları ve sesin sağlığı da işin içindedir. Bunlar için bir diksiyon ya da ses eğitmeniyle çalışmak gerekir.

Sürekli ses kısıklığı, konuşurken ağrı, kekemelik ya da belirli bir sesi hiç çıkaramama gibi durumlar alıştırmayla çözülmeye çalışılmamalıdır; bunlar için bir kulak burun boğaz hekimine ya da dil ve konuşma terapistine başvur.

Isınmanı rutine bağlamak için: tek başına oyunculuk çalışmak.