Konservatuvar
Tirat nasıl seçilir ve çalışılır?
İyi bir tirat, sana yakın bir karakterin, birinden bir şey istediği ve konuşma boyunca bir yerden başka bir yere vardığı metindir. Tiradı seçtikten sonra sırayla oyunun tamamını okur, karakterin kime ve neden konuştuğunu belirler, metni düşünce birimlerine böler, yüksek sesle ezberler ve sınavdaki koşullarda prova edersin.
Tirat, bir karakterin sahnede kesintisiz söylediği uzun konuşmadır. Gündelik kullanımda “monolog” kelimesiyle çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Sınava hazırlanıyorsan okulun kılavuzu hangi kelimeyi kullanıyor ve ne istiyorsa onu esas al.
Tirat nasıl seçilir?
Sana yakın olsun
Kendi yaşına ve deneyimine yakın bir karakter seç. On sekiz yaşında bir adayın yaşlı bir kralı oynaması mümkündür ama zordur; jüri seni görmek ister, makyajsız bir yaş taklidini değil. “Bu insanı tanıyorum” dediğin karakter doğru adaydır.
İçinde bir istek olsun
Bazı konuşmalar güzel yazılmıştır ama durağandır: karakter bir anıyı anlatır, bir fikri açıklar. Oynaması en kolay tiratlar, karakterin şu anda, karşısındaki birinden bir şey istediği konuşmalardır: ikna etmek, durdurmak, affettirmek, yüzleşmek.
Bir yolculuğu olsun
Başladığı yerde biten tirat tek renk kalır. Metnin içinde bir dönüş ara: karakter bir şeyi fark eder, karar verir, taktik değiştirir. Dönüş yoksa başka bir bölüme ya da başka bir metne bak.
Süreye ve kurala uysun
Kılavuz bir süre ya da tür belirtiyorsa önce ona bak. Süre verilmemişse kısa tutmak güvenlidir: jüri çoğu zaman ilk dakikada bir fikir edinir. Birden fazla tirat isteniyorsa birbirine zıt iki metin seç: biri hafif biri ağır, biri dışa dönük biri içe dönük.
Nerede aranır?
Tiratlar oyunların içindedir. Tirat derlemelerinden yola çıkabilirsin, ama seçtiğin metnin oyununu mutlaka baştan sona oku. Klasik yazarlar (örneğin Shakespeare, Molière, Çehov) kadar çağdaş oyunlara da bak; çok bilinen bir tiradı seçmek yasak değildir, ama jürinin onu defalarca dinlemiş olabileceğini hesaba kat.
Romandan, filmden ya da kendi yazdığın metinden tirat çıkarmak istiyorsan önce kılavuzun buna izin verip vermediğini kontrol et.
Metni hazırla
- Çeviriyi seç. Yabancı bir oyunun birden fazla çevirisi olabilir. Ağzına en rahat oturanı, sesli okuyarak seç.
- Gerekiyorsa kısalt. Süreye uymak için keseceksen baştan ya da sondan değil, tekrar eden ve yan konuya giren yerlerden kes. Kestikten sonra metnin hâlâ bir başı, dönüşü ve sonu olmalı.
- Araya giren replikleri temizle. Tirat aslında bir diyalogun parçasıysa karşı tarafın kısa replikleri çıkarılabilir; ama o repliklerin olduğu yerlerde karakterin bir tepki aldığını unutma.
- Temiz bir kopya çıkar. Geniş satır aralığıyla yazdır; kenarlarına not alacaksın.
Çalışma adımları
1. Oyunu ve öncesini bil
Karakter bu konuşmaya nereden geliyor? Az önce ne oldu, ne duydu, ne kaybetti? Tiradın ilk cümlesi bir boşlukta değil, bir olayın hemen ardından söylenir. Bu “bir an önce”yi tek cümleyle yaz.
2. Kime konuştuğunu belirle
Tiradın en sık unutulan sorusu budur. Karakter kiminle konuşuyor: sahnedeki biriyle mi, kendisiyle mi, seyirciyle mi? Karşısında biri varsa o kişiyi hayalinde belirli bir yere yerleştir; genellikle jürinin biraz üstünde ve arkasında bir nokta seçilir. Jüri üyelerinin gözünün içine bakarak oynamak çoğu zaman onları rahatsız eder; aksi istenmedikçe bundan kaçın.
Karşındaki kişinin tepkilerini de hayal et. Bir cümleden sonra başını çeviriyor mu, gülüyor mu, itiraz etmeye mi hazırlanıyor? Sen de konuşmanı ona göre sürdürürsün. Tirat tek kişilik bir konuşma değil, cevabı duyulmayan bir diyalogdur.
3. İsteği ve engeli yaz
“Ondan … istiyorum, ama … yüzünden alamıyorum.” Bu cümleyi yazamıyorsan metni bir kez daha oku. Yöntemin ayrıntısı sahne analizi yazısında.
4. Birimlere böl
Metni düşüncenin değiştiği yerlerden kalemle ayır. Her birimin yanına bir fiil yaz: suçluyor, yalvarıyor, alay ediyor, pes ediyor. Uzun bir tirat, art arda gelen beş altı kısa girişime dönüşür. Böylece hem ezber kolaylaşır hem de konuşma tek bir tonda akmaz.
5. Yüksek sesle ezberle
Birim birim, ayakta ve sesli çalış. Ezber aşamasında vurguyu sabitleme; düz söyle. Yöntemler için: replik nasıl ezberlenir.
6. Başı ve sonu çalış
- Baş: Konuşmaya başlamadan önce bir an dur, “bir an önce”yi hatırla, karşındakini gör, sonra ilk cümleyi söyle. Bu an birkaç saniyedir; atlanırsa tirat soğuk başlar.
- Son: Son cümleden sonra bir an kal. Konuşma bitti diye karakter bitmez; karşındakinin cevabını bekle, sonra bırak.
7. Sınav koşullarında prova et
Oturarak ve içinden çalışılmış bir tirat, ayakta ve yüksek sesle ilk kez söylendiğinde dağılır. Son haftada tiradı her gün en az bir kez sınavdaki gibi oyna: ayakta, boş bir alanda, baştan sona, durmadan. Birinin önünde oynamak bu provanın en değerli biçimidir.
Sık yapılan hatalar
- Bağırarak duygu göstermek. Ses yüksekliği yoğunluk değildir. Tiradın en güçlü anı çoğu zaman en sessiz olanıdır.
- Her cümleyi önemli söylemek. Hepsi vurgulanırsa hiçbiri duyulmaz. Asıl cümleyi bul, ötekileri ona doğru götür.
- Yere ya da boşluğa konuşmak. Karşındaki kişi belirli bir yerde olsun.
- Hareketi ezberlemek. Her provada aynı adımı aynı kelimede atmak mekanikleşir. Hareket istekten doğsun.
- Oyunu okumamak. Jüri oyun hakkında soru sorabilir.